Халықаралық құқық тұрғысынан ТМД елдерінің пенитенциарлық жүйелері: енгізу тәжірибесінің салыстырмалы талдауы

Аңдатпа

Бұл мақалада алғаш рет ТМД елдерінің пенитенциарлық жүйелерін кеңестік қылмыстық атқару парадигма мен қазіргі заманғы адам құқықтарына көзқарас арасында орналасқан халықаралық стандарттарды енгізудің бірыңғай «өтпелі моделі» ретінде тұжырымдама ұсынылады. БҰҰ Азаптауға қарсы комитетінің ережелерін және Біріккен Ұлттар Ұйымының стандарттарын, соның ішінде «жұмсақ құқық» құралдарын енгізудің салыстырмалы матрицасы әзірленді, бұл халықаралық міндеттемелер мен ұлттық тәжірибе арасындағы типтік институционалдық алшақтықтарды анықтауға мүмкіндік береді.

Бұл зерттеудің өзектілігі ТМД елдерінің көпшілігі Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні, Азаптауға қарсы конвенцияны және оның Факультативтік хаттамасын қоса алғанда, негізгі халықаралық адам құқықтары туралы шарттарды ресми түрде ратификациялағандығында орын алады.

Бұл мақаланың мақсаты - ТМД елдерінде халықаралық пенитенциарлық стандарттарды енгізу тәжірибесіне, Қазақстан Республикасына «өтпелі модель» ретінде назар аудару түрінде салыстырмалы құқықтық талдау жүргізу.

Алғаш рет халықаралық стандарттарды енгізудің институционалдық тетіктерінің тиімділігі эмпирикалық деректерді (ҚР ҰАТ статистикасы, БҰҰ Азаптауға қарсы комитетінің қорытынды бақылаулары және World Prison Brief деректері) пайдалана отырып, сандық тұрғыдан бағаланып, зерттеу нәтижесінде мониторингтік сапарлар саны (жылына 500+) мен ұсыныстарды орындау деңгейі (36,3%) арасындағы алшақтықты анықталды, бұл өтпелі модельдерде «декларативті енгізу» тезисін растайды.

Бұл зерттеудің практикалық маңыздылығы Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару жүйесін одан әрі реформалауда және ұлттық алдын алу тетіктерінің қызметін жетілдіруде зерттеу нәтижелерін пайдалану мүмкіндігінде жатыр.