Өзбекстандағы конституциялық модернизация және конституциялық әділеттіліктің тиімділігі: институционалдық және іс жүргізушілік шешімдер
Қаралымдар: 134 / PDF жүктеулері: 75
DOI:
https://doi.org/10.32523/2616-6844-2025-153-4-44-56Кілт сөздер:
конституция, конституциялық бақылау, конституциялық әділет, конституциялық сот, тиімділік, жетілдіруАңдатпа
Бұл мақала 2023 жылғы конституциялық модернизация жағдайында Өзбекстан Республикасы Конституциялық сотының қызмет тиімділігін арттырудың заманауи бағыттарын зерттеуге арналған. Нормативтік дереккөздерге, сот практикасына және салыстырмалы-құқықтық материалдарға талдау жасау негізінде Конституциялық соттың мәртебесін және оның іс жүргізу құралдарын жетілдіруге бағытталған жаңа ұсыныстар тұжырымдалған, олар бұрын ұсынылған шаралар аясынан шығып кетеді. Зерттеу барысында сот қызметіндегі бірқатар өзекті мәселелер анықталды: азаматтар мен төмен тұрған соттардың шектеулі процессуалдық қолжетімділігі, уақытша қамтамасыз ету шаралары мен шешімдерді орындаудың пәрменді тетігінің болмауы, сыртқы сараптаманың жеткіліксіз қатысуы, сондай-ақ кадрлық және талдамалық ресурстардың тапшылығы.
Зерттеу Конституциялық Соттың даулы нормалардың қолданысын мәні бойынша шешім шығарылғанға дейін уақытша тоқтата тұру, конституциялық емес деп танылған актілер мен міндетті орындау рәсімдерінің күшін кейінге қалдыруға қатысты шаралар пакетін енгізу құқығын заңнамалық тұрғыдан бекіту қажеттігін негіздейді. Сондай-ақ сыртқы сарапшылардың (amicus curiae) қатысуын институционализациялау, қайталанатын құрылымдық бұзушылықтарды жою үшін «пилоттық конституциялық қаулы» рәсімін енгізу, шешімдердің ашық тізілімінің цифрлық платформасын бейтарап сілтемелермен және орындалу статистикасымен құру ұсынылады. Қосымша түрде судьялардың ерекше пікірлерін жариялау, соттың тәуелсіздігін қамтамасыз ететін тұрақты бюджеттік және кадрлық базаны қалыптастыру, әрбір заң жобасына міндетті конституциялық анықтама енгізу және нормативтік актілердің Конституцияға сәйкестігін алгоритмдік мониторинг арқылы қадағалау қажеттігі дәлелденеді.
Ұсынылған шараларды іске асыру Өзбекстан Конституциялық сотын алдын ала конституциялық бақылау жүргізетін, институционалдық тәуелсіздікті нығайтатын және қоғамның конституциялық әділеттілікке деген сенімін арттыратын проактивті үлгіге көшіруге мүмкіндік береді.
